Πώς η κλιματική κρίση βαραίνει την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων – Galaksias Portal News

*Γράφει η Βασιλική Χρυσοστομίδου

«Ο πλανήτης είναι ετοιμοθάνατος. Δεν “βλέπω” το μέλλον – υπάρχει μόνο το σήμερα». Η φράση αυτή ανήκει σε έναν 16χρονο έφηβο και αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αγωνία, που βιώνουν σήμερα χιλιάδες νέοι απέναντι στην κλιματική κρίση.

Τα παιδιά και οι έφηβοι συγκαταλέγονται στις πλέον ευάλωτες ομάδες πληθυσμού απέναντι στις ψυχικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, σύμφωνα με την αναπληρώτρια καθηγήτρια Παιδικής-Εφηβικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Άρτεμις Κ. Τσίτσικα. Όπως επισημαίνει, «οι παιδικές και εφηβικές ηλικίες αποτελούν κρίσιμα στάδια για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και τη διαμόρφωση αντιλήψεων και συμπεριφορών. Οι αβεβαιότητες που προκαλεί η κλιματική κρίση είναι δυνατόν να έχουν σοβαρές συνέπειες στην ψυχική υγεία τους».

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα για το Περιβάλλον, το protothema.gr αναδεικνύει τη σύνδεση μεταξύ κλιματικής κρίσης και ψυχικής υγείας, κυρίως των παιδιών και εφήβων.

Ιδιαίτερα ανησυχητικά εμφανίζονται στα στοιχεία για την κλιματική κρίση – όρο, που έχει πλέον υιοθετηθεί διεθνώς για να αποδώσει τον ‘επείγοντα’ χαρακτήρα του φαινομένου: σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA), η μέση θερμοκρασία ξηράς και θάλασσας αυξάνεται με επιταχυνόμενο ρυθμό, ενώ το 2023 καταγράφηκε ως το θερμότερο έτος παγκοσμίως από το 1850. Εκτός από το περιβάλλον, όμως, η κλιματική κρίση επηρεάζει άμεσα τον τρόπο, με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται το μέλλον τους, δημιουργώντας συναισθήματα φόβου, ανασφάλειας, θλίψης και αβεβαιότητας. Συμπτώματα όπως διαταραχές ύπνου, μετατραυματικό στρες, δυσκολίες συγκέντρωσης, κοινωνική απόσυρση, ενοχές και συναισθήματα απόγνωσης καταγράφονται ολοένα και συχνότερα σε παιδιά και εφήβους.

Τα παιδιά στην «πρώτη γραμμή» της ψυχικής επιβάρυνσης

Αν και οι συνέπειες της κλιματικής κρίσης αφορούν όλους, τα παιδιά και οι έφηβοι εμφανίζονται ιδιαίτερα ευάλωτοι. Όπως αναφέρει η κ. Τσίτσικα, η παιδική και εφηβική ηλικία αποτελεί κρίσιμο στάδιο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας και της αντίληψης του κόσμου. Η αβεβαιότητα για το μέλλον, οι εικόνες καταστροφών και η εμπειρία ακραίων καιρικών φαινομένων μπορούν να αφήσουν βαθιά ψυχολογικά αποτυπώματα.

Πιο αναλυτικά, οι ειδικοί καταγράφουν αυξανόμενα περιστατικά μετατραυματικού στρες (PTSD), άγχους και έντονης ανησυχίας, διαταραχών ύπνου, θλίψης και απόγνωσης, δυσκολιών συγκέντρωσης, κοινωνικής απόσυρσης και απομόνωσης, αισθημάτων ενοχής και φόβου για το μέλλον.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί, επίσης, το φαινόμενο του «οικολογικού άγχους» (eco-anxiety), δηλαδή ο χρόνιος φόβος για περιβαλλοντική καταστροφή και η ψυχική δυσφορία που προκαλεί η επιδείνωση των περιβαλλοντικών συνθηκών, όπως και του «οικολογικού πένθους» (eco-grief), που συνδέεται με τη θλίψη, που βιώνεται λόγω της απώλειας ή του φόβου απώλειας φυσικών οικοσυστημάτων, ειδών και περιβαλλοντικών αγαθών.

Παράλληλα, έχει εμφανιστεί και ο όρος «ecophobia», που περιγράφει τον φόβο απέναντι στα περιβαλλοντικά προβλήματα και τις συνέπειές τους, όπως αυτός προκύπτει από τη συνεχή έκθεση στις ειδήσεις για φυσικές καταστροφές και κλιματικά φαινόμενα μέσω των μέσων ενημέρωσης και του διαδικτύου, καθώς φαίνεται ότι επιβαρύνει περαιτέρω την ψυχική υγεία. Μάλιστα, ενδεικτικό του μεγέθους της «ecophobia», είναι τα δεδομένα που αναδεικνύει έρευνα στις ΗΠΑ, όπου περισσότεροι από τους μισούς εφήβους ηλικίας 13-17 ετών συνδέουν την κλιματική αλλαγή με αισθήματα φόβου και θυμού.

«Οι παιδικές και εφηβικές ηλικίες αποτελούν κρίσιμα στάδια για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και τη διαμόρφωση αντιλήψεων και συμπεριφορών. Οι αβεβαιότητες που προκαλεί η κλιματική αλλαγή είναι δυνατόν να έχουν σοβαρές συνέπειες στην ψυχική υγεία τους, με συμπτώματα διαταραχών ύπνου, μετατραυματικού στρες, συναισθημάτων θλίψης, ενοχής, δυσκολίας στη συγκέντρωση, απομόνωσης και απόσυρσης. Επιπλέον, η αύξηση των κινδύνων και καταστροφών λόγω της κλιματικής αλλαγής, όπως οι πλημμύρες, οι καύσωνες και οι πυρκαγιές, μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων, τόσο άμεσα – όσο και μέσω της ανησυχίας για το μέλλον του πλανήτη. Αξιοσημείωτο παράδειγμα αποτελεί το Πακιστάν, όπου μετά από μεγάλες πλημμύρες, το 73% των νέων μεταξύ 10 και 19 ετών, παρουσίασαν υψηλά επίπεδα συμπτωμάτων μετα-τραυματικού στρες, με τα κορίτσια να επηρεάζονται πολύ σοβαρά», υπογραμμίζει η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, προσθέτοντας ότι σε ανάλογη έρευνα με θύματα πλημμυρών διαφόρων ηλικιών σε πολλές χώρες (Ινδία, Η.Π.Α., Ιταλία κ.λπ.), το 20% διαγνώστηκε με κατάθλιψη, το 28.3% με ανησυχία και 36% με PTSD.

Σχετικά με δασικές πυρκαγιές, μελέτες που έγιναν στην Αυστραλία μετά από δασικές καταστροφές, έδειξαν ότι ένα χρόνο μετά τα συμβάντα, το 42% του πληθυσμού που εκτέθηκε στις πυρκαγιές, θεωρήθηκε ότι έχει μεγαλύτερες πιθανότητες εκδήλωσης κάποιας μορφής ψυχοπαθολογίας. Στην Καλιφόρνια, ανάλογη έρευνα έδειξε ότι 33% των ατόμων παρουσίασαν συμπτώματα σοβαρής κατάθλιψης και 24% συμπτώματα PTSD. Στην Ελλάδα, μετά από δασικές πυρκαγιές παρατηρήθηκε αύξηση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων, κατάθλιψη, ανησυχία, επιθετικότητα και παράνοια.

Έρευνες σε όλο τον κόσμο δείχνουν ότι τα περισσότερα παιδιά και νέοι γνωρίζουν για την κλιματική κρίση και ανησυχούν για αυτήν. Μια έρευνα στη Βρετανία σε νέους έως 16 ετών, έδειξε ότι το 74% ανησυχούσε για τον αντίκτυπο της κλιματικής κρίσης στο μέλλον τους. Επίσης, μελέτη στην Αυστραλία σε νέους ηλικίας 7–24 ετών έδειξε ότι το 96% θεωρούσε την κλιματική αλλαγή σοβαρό πρόβλημα και το 89% ανησυχούσε για τις επιπτώσεις της.

Αξίζει να αναφερθεί ότι μια διεθνή έρευνα σε παιδιά και νέους από 48 χώρες (κυρίως ευρωπαϊκές), ανέδειξε την κλιματική αλλαγή ιεραρχικά σαν το τρίτο θέμα που τους ανησυχεί, υψηλότερα από τα θέματα βίας, ναρκωτικών και μετανάστευσης.

Οι πιο ευάλωτες ομάδες

Πέρα από τα παιδιά και τους νέους, ιδιαίτερα ευάλωτοι ψυχικά απέναντι στην κλιματική κρίση θεωρούνται οι πληθυσμοί χωρών χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, άτομα με προϋπάρχουσες ψυχικές διαταραχές, μειονοτικές κοινότητες, μετανάστες, πρόσφυγες, άτομα με κινητικές αναπηρίες, αγροτικοί πληθυσμοί και ηλικιωμένοι.

Ταυτόχρονα, η έκθεση σε ατμοσφαιρικούς ρύπους, όπως τα μικροσωματίδια PM2.5, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ή επιδείνωσης καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ η χρόνια έκθεση στον θόρυβο της κυκλοφορίας σχετίζεται με άγχος, ένταση, κατάθλιψη και διπολικά συμπτώματα.

Από τους «αρνητές» στους «καταστροφολόγους»

Η δημόσια συζήτηση γύρω από την κλιματική κρίση περιλαμβάνει διαφορετικές προσεγγίσεις.

Στη μία πλευρά βρίσκονται οι λεγόμενοι «αρνητές» της περιβαλλοντικής κρίσης, οι οποίοι αμφισβητούν είτε την ύπαρξη είτε την ανθρωπογενή προέλευση της κλιματικής αλλαγής, συχνά απορρίπτοντας τα επιστημονικά δεδομένα ή υποβαθμίζοντας τις επιπτώσεις της ρύπανσης στην υγεία.

Στον αντίποδα βρίσκονται οι «καταστροφολόγοι» (doomers), οι οποίοι θεωρούν ότι η κατάσταση είναι πλέον μη αναστρέψιμη και ότι η ανθρωπότητα οδηγείται αναπόφευκτα σε καταστροφή. Σύμφωνα με τους ειδικούς, αυτή η προσέγγιση μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα αδυναμίας, απογοήτευσης και απώλειας ελπίδας, ιδιαίτερα στους νέους.

Ο ρόλος των green influencers και της δράσης

Ανάμεσα στις δύο ακραίες προσεγγίσεις, σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραματίζουν οι λεγόμενοι green influencers, οι οποίοι αξιοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα για να προωθήσουν περιβαλλοντικά μηνύματα και βιώσιμες πρακτικές.

«Οι green influencers έχουν συχνά μεγάλη επιρροή σε εφήβους και νέους, οι οποίοι αναζητούν πρότυπα και πηγές έμπνευσης για θέματα που τους ενδιαφέρουν», σημειώνει η κ. Τσίτσικα, επισημαίνοντας ότι μέσα από ενημερωτικό και προσιτό περιεχόμενο, ενθαρρύνουν τους νέους να συμμετέχουν σε δράσεις ανακύκλωσης, προστασίας της φύσης και μείωσης της ρύπανσης, ενώ συμβάλλουν στην ανάπτυξη μιας περισσότερο περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένης γενιάς.

Η σημερινή «ταυτότητα» της κλιματικής κρίσης – Το «αντίδοτο»

Τα τελευταία χρόνια οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται ολοένα πιο έντονες. Ακραία καιρικά φαινόμενα, πυρκαγιές, πλημμύρες, καύσωνες, παρατεταμένες ξηρασίες και ισχυρές καταιγίδες εμφανίζονται συχνότερα και με μεγαλύτερη ένταση, επηρεάζοντας ανθρώπους, κοινωνίες, οικονομίες και οικοσυστήματα.

Σύμφωνα με τη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για τις Κλιματικές Μεταβολές (UNFCCC), η κλιματική αλλαγή αφορά μεταβολές στο κλίμα που οφείλονται άμεσα ή έμμεσα σε ανθρώπινες δραστηριότητες. Μάλιστα, επειδή ο όρος «κλιματική αλλαγή» θεωρήθηκε ανεπαρκής για να αποδώσει τη σοβαρότητα της κατάστασης, η διεθνής επιστημονική κοινότητα χρησιμοποιεί πλέον ολοένα συχνότερα τον όρο «κλιματική κρίση». Οι επιστημονικές μετρήσεις καταδεικνύουν την επιδείνωση του φαινομένου. Σύμφωνα με στοιχεία της NOAA, η μέση θερμοκρασία ξηράς και θάλασσας αυξάνεται με ρυθμό περίπου 0,06°C ανά δεκαετία από το 1850, ενώ από το 1982 και μετά ο ρυθμός αυτός έχει τριπλασιαστεί, φθάνοντας τους 0,20°C ανά δεκαετία. Το 2023 καταγράφηκε ως το θερμότερο έτος παγκοσμίως από το 1850 έως σήμερα.

Η συμμετοχή των νέων σε περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες φαίνεται ότι λειτουργεί προστατευτικά για την ψυχική τους υγεία. «Η ενεργός συμμετοχή σε δράσεις προστασίας του περιβάλλοντος ενισχύει την αυτοεπίγνωση, την αίσθηση υπευθυνότητας και το αίσθημα προσφοράς των εφήβων», υπογραμμίζει η ειδικός. Ιδιαίτερα θετική επίδραση φαίνεται να έχουν δράσεις που συνδέονται με τη βιοποικιλότητα, όπως η παρακολούθηση της πανίδας, οι δενδροφυτεύσεις, η δημιουργία οικοτόπων, η επανένταξη τραυματισμένων ζώων και οι καταγραφές ειδών. Οι δραστηριότητες αυτές προσφέρουν στους νέους ένα ισχυρό αίσθημα συμμετοχής, πληρότητας και ελπίδας. Παράλληλα, η σύνδεση περιβαλλοντικών πρωτοβουλιών με νέες μορφές βιώσιμης επιχειρηματικότητας και με τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργεί πρόσθετες ευκαιρίες ενεργοποίησης της νέας γενιάς.

Η σημασία της κοινότητας και της υποστήριξης

Καθοριστικής σημασίας θεωρείται η δημιουργία ασφαλών και υποστηρικτικών δικτύων για παιδιά και εφήβους. «Η αίσθηση του “ανήκειν” και η ύπαρξη υποστηρικτικών κοινοτήτων μπορούν να προσφέρουν ασφάλεια και ενσυναίσθηση απέναντι στο στρες και τις ανησυχίες που προκαλεί η κλιματική κρίση», τονίζει η κ. Τσίτσικα.

Την ίδια στιγμή, αναδεικνύεται ο κρίσιμος ρόλος γονέων, εκπαιδευτικών και επαγγελματιών υγείας, οι οποίοι χρειάζονται κατάλληλη εκπαίδευση, πρακτικά εργαλεία και ενημέρωση για τη σύνδεση της κλιματικής κρίσης με την ψυχική υγεία.

Η πρόσφατη Διακήρυξη της Βουδαπέστης των χωρών της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αναγνώρισε την επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της στην υγεία, με στόχο τη δημιουργία ανθεκτικών και υγιών κοινωνιών. Όπως επισημαίνει η Άρτεμις Τσίτσικα, η κλιματική κρίση αποτελεί πλέον ζήτημα δημόσιας υγείας και ιδιαίτερα ψυχικής υγείας των νέων: «Η ενημέρωση, η ψυχολογική υποστήριξη και η δημιουργία υποστηρικτικών κοινοτήτων αποτελούν βασικούς παράγοντες για την προστασία της ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων και για την οικοδόμηση ενός βιώσιμου μέλλοντος».

Διαβάστε επίσης

Το «νέο» άγχος που κυριεύει τη γενιά Ζ

Γονείς: Τι ανησυχεί 7 στους 10 σε σχέση με το μέλλον των παιδιών τους

Ποιο ήταν το πιο «καυτό» καλοκαίρι της ιστορίας – Παγκόσμιες συστάσεις προστασίας της Ενιαίας Υγείας