Η τεχνητή νοημοσύνη αποκάλυψε χαμένα κείμενα του αρχαίου έλληνα φιλοσόφου Φιλόδημου – Αναλύει την «ορμή» και τη «φρόνηση» – Galaksias Portal News

Η ανακάλυψη θεωρείται από τους ειδικούς μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στην παπυρολογία και στη μελέτη της αρχαίας φιλοσοφίας.

Για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια τα έργα του Έλληνα φιλοσόφου Φιλόδημου του Γαδαρέα θεωρούνταν σε μεγάλο βαθμό χαμένα, θαμμένα κάτω από τη στάχτη και τη λάβα του Βεζούβιου. Σήμερα, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, ένα νέο κεφάλαιο της ελληνικής φιλοσοφίας αρχίζει να ξαναγράφεται. Επιστήμονες κατάφεραν να «ξετυλίξουν» ψηφιακά έναν απανθρακωμένο πάπυρο από το Ηράκλειο [Ερκουλάνεουμ] και να διαβάσουν, για πρώτη φορά, μεγάλα τμήματα ενός κειμένου που παρέμενε αόρατο από το 79 μ.Χ., όταν η καταστροφική έκρηξη του Βεζούβιου εξαφάνισε τις ρωμαϊκές πόλεις της Πομπηίας και του Ηρακλείου.

Η ανακάλυψη θεωρείται από τους ειδικούς μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στην παπυρολογία και στη μελέτη της αρχαίας φιλοσοφίας. Δεν αποκαλύπτει μόνο νέο φιλοσοφικό υλικό, αλλά επιβεβαιώνει επίσης ότι το έργο «Περί Θεών» του Φιλόδημου ήταν πολύ μεγαλύτερο απ’ όσο πίστευαν μέχρι σήμερα οι ιστορικοί.

Ο Φιλόδημος γεννήθηκε τον 1ο αιώνα π.Χ. στα Γάδαρα της ελληνιστικής Συρίας, στη σημερινή Ιορδανία, και υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Επικούρειας σχολής. Σπούδασε στην Αθήνα κοντά στον φιλόσοφο Ζήνωνα τον Σιδώνιο και αργότερα εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, όπου συνδέθηκε με τη ρωμαϊκή αριστοκρατία. Προστάτης του υπήρξε ο Λεύκιος Καλπούρνιος Πείσων Καισωνίνος, πεθερός του Ιουλίου Καίσαρα, στη βίλα του οποίου πιστεύεται ότι στεγαζόταν η περίφημη Βίλα των Παπύρων στο Ηράκλειο.

Μοναδική περίπτωση στην ιστορία της αρχαιολογίας

Η συγκεκριμένη έπαυλη αποτελεί μοναδική περίπτωση στην ιστορία της αρχαιολογίας. Όταν ο Βεζούβιος εξερράγη το 79 μ.Χ., το Ηράκλειο θάφτηκε κάτω από δεκάδες μέτρα υπερθερμασμένης ηφαιστειακής λάσπης και στάχτης. Μέσα στη βιβλιοθήκη της βίλας βρίσκονταν εκατοντάδες πάπυροι, οι οποίοι δεν κάηκαν ολοκληρωτικά αλλά απανθρακώθηκαν. Αντί να μετατραπούν σε στάχτη, έγιναν εύθραυστα μαύρα κυλινδρικά αντικείμενα που έμοιαζαν περισσότερο με καμένα ξύλα παρά με βιβλία.

Οι πάπυροι ανακαλύφθηκαν τον 18ο αιώνα από έναν Ιταλό αγρότη και πολύ γρήγορα έγινε σαφές ότι επρόκειτο για τη μοναδική μεγάλη βιβλιοθήκη της κλασικής αρχαιότητας που έχει διασωθεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο, το εύρημα συνοδευόταν από ένα τεράστιο πρόβλημα. Κάθε προσπάθεια ανοίγματος των παπύρων κατέληγε σχεδόν πάντα στην καταστροφή τους. Επί περισσότερο από δύο αιώνες οι ειδικοί δοκίμασαν κάθε πιθανή μέθοδο: βάρη, χημικά διαλύματα, αέρια, ακόμη και μηχανική αποσυναρμολόγηση. Οι περισσότεροι πάπυροι διαλύονταν πριν προλάβει κανείς να διαβάσει το περιεχόμενό τους.

Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει το 2023, όταν ο καθηγητής Πληροφορικής του Πανεπιστημίου του Κεντάκι Μπρεντ Σιλς, μαζί με τους επιχειρηματίες Νατ Φρίντμαν και Ντάνιελ Γκρος, δημιούργησαν το πρόγραμμα «Vesuvius Challenge». Ο στόχος ήταν φιλόδοξος: να χρησιμοποιηθεί η τεχνητή νοημοσύνη ώστε οι πάπυροι να «ξετυλιχθούν» ψηφιακά, χωρίς να αγγιχθούν ποτέ από ανθρώπινα χέρια.

Αξονική τομογραφία εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης

Η διαδικασία ξεκινά με αξονική τομογραφία εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης. Ο πάπυρος σαρώνεται εσωτερικά και οι επιστήμονες δημιουργούν τρισδιάστατο μοντέλο όλων των στρωμάτων του. Στη συνέχεια, ειδικοί αλγόριθμοι ακολουθούν τις αλλοιωμένες επιφάνειες του τυλιγμένου παπύρου, τις ισιώνουν ψηφιακά και αναζητούν ίχνη μελανιού που είναι αόρατα στο ανθρώπινο μάτι. Έτσι, η τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπει σταδιακά ένα μαύρο απανθρακωμένο αντικείμενο σε αναγνώσιμο αρχαίο κείμενο.

Η μεγαλύτερη ανακοίνωση έγινε στη Νάπολη, όπου οι ερευνητές παρουσίασαν για πρώτη φορά έναν πάπυρο που έχει ουσιαστικά «ξετυλιχθεί» σχεδόν ολόκληρος. Πρόκειται για τον πάπυρο PHerc. 1667, στον οποίο αποκαλύφθηκαν περίπου ενάμισι μέτρο συνεχούς κειμένου κατανεμημένου σε είκοσι στήλες.

Όπως δήλωσε ο Μπρεντ Σιλς στο CNN, «για σχεδόν δύο χιλιετίες αυτά τα κείμενα ήταν μεν φυσικά διατηρημένα, αλλά πνευματικά απρόσιτα. Σήμερα, ύστερα από χρόνια συνεργασίας ανάμεσα στην απεικόνιση, την τεχνητή νοημοσύνη, την ακαδημαϊκή έρευνα και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, μπορούμε επιτέλους να τα διαβάσουμε».

Καθοριστική ήταν η συμβολή της παπυρολόγου Φεντερίκα Νικολάρντι από το Πανεπιστήμιο «Φεντερίκο Β΄» της Νάπολης, η οποία ηγήθηκε της ομάδας που ανέλαβε να ερμηνεύσει τα κείμενα τα οποία εντόπισε η τεχνητή νοημοσύνη. Όπως εξηγεί, ο συγκεκριμένος πάπυρος θεωρούνταν μέχρι σήμερα ουσιαστικά χαμένη υπόθεση. Ένα μικρό τμήμα του είχε επιχειρηθεί να ανοιχτεί τη δεκαετία του 1980, όμως η διαδικασία προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερες φθορές.

«Ο πάπυρος είχε χαρακτηριστεί εντελώς μη αναγνώσιμος. Διακρίνονταν μόνο λίγα μεμονωμένα γράμματα, ενώ οι επικαλυπτόμενες στρώσεις έκρυβαν ολοκληρωτικά το κείμενο. Η βαθμολογία αναγνωσιμότητάς του ήταν μηδενική. Σήμερα, όμως, χάρη στην εικονική αποτύλιξη μπορούμε να παρακολουθήσουμε ολόκληρη τη συλλογιστική του συγγραφέα σε πολλές συνεχόμενες στήλες. Πρόκειται για μια πραγματικά επαναστατική αλλαγή», δήλωσε.

Η ίδια επισημαίνει ότι τόσο ο γραφικός χαρακτήρας όσο και οι εσωτερικές αναφορές του χειρογράφου δείχνουν πως το έργο γράφτηκε τον 2ο ή ακόμη και στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ., γεγονός που το καθιστά ένα από τα αρχαιότερα κείμενα ολόκληρης της συλλογής του Ηρακλείου. Ο πάπυρος που σώζεται σήμερα αποτελεί μόνο μικρό τμήμα ενός πολύ μεγαλύτερου έργου. Έχει ύψος περίπου οκτώ εκατοστά και διάμετρο μόλις δύο εκατοστά, λιγότερο από το μισό ενός συνηθισμένου παπύρου της εποχής. Τα ιστορικά αρχεία αναφέρουν ότι όταν ανακαλύφθηκε τον 18ο αιώνα ήταν σχεδόν ακέραιος, όμως οι συνεχείς αποτυχημένες προσπάθειες ανοίγματός του τον κατέστρεψαν σταδιακά, αφήνοντας πίσω μόνο ένα μικρό τμήμα.

Το περιεχόμενο του κειμένου αποδεικνύεται εξίσου σημαντικό

Το περιεχόμενο του κειμένου αποδεικνύεται εξίσου σημαντικό. Οι πρώτες μεταφράσεις δείχνουν ότι πρόκειται για φιλοσοφική πραγματεία γύρω από την ηθική, τις τέχνες και την ανθρώπινη συμπεριφορά, με έντονες επιρροές από τη στωική φιλοσοφία. Ο άγνωστος μέχρι στιγμής συγγραφέας αναλύει την έννοια της «ορμής», της εσωτερικής δηλαδή παρόρμησης που οδηγεί τον άνθρωπο στις πράξεις του, προειδοποιώντας ότι όταν αυτή δεν ελέγχεται μπορεί να μετατραπεί σε καταστροφικό πάθος και να απομακρύνει τον άνθρωπο από τον πραγματικό του σκοπό.

Παράλληλα γίνεται εκτενής αναφορά στη «φρόνηση», την πρακτική σοφία που οι Στωικοί θεωρούσαν ύψιστη αρετή. Ανάμεσα στα πρώτα αποσπάσματα που αποκρυπτογραφήθηκαν ξεχωρίζει η φράση: «Θα εξετάσουμε κάτι, αλλά δεν θα μπορέσουμε να το κατανοήσουμε, αν με κάποιον τρόπο απομακρυνθούμε από τον ίδιο μας τον εαυτό και από τη φύση μας».

Η ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη ήρθε από έναν δεύτερο απανθρακωμένο πάπυρο, τον PHerc. 139. Εκεί οι ερευνητές κατάφεραν να διαβάσουν τις λέξεις: «Φιλόδημος, Περί Θεών, Βιβλίο 8». Η μικρή αυτή φράση αρκεί για να ανατρέψει όσα γνώριζαν μέχρι σήμερα οι ιστορικοί της αρχαίας φιλοσοφίας.

Μέχρι πρόσφατα ήταν γνωστό μόνο το πρώτο βιβλίο του έργου «Περί Θεών». Η νέα ανακάλυψη αποδεικνύει για πρώτη φορά ότι ο Φιλόδημος είχε συνθέσει τουλάχιστον οκτώ βιβλία πάνω στο ίδιο αντικείμενο, γεγονός που υποδηλώνει ένα πολύ εκτενέστερο και συστηματικότερο φιλοσοφικό έργο από όσο είχε διασωθεί μέχρι σήμερα.

Γιατί είναι σημαντική η ανακάλυψη

Για τους μελετητές του Επικουρισμού, η σημασία αυτής της διαπίστωσης είναι τεράστια. Ο Φιλόδημος δεν υπήρξε μόνο ένας ακόμη φιλόσοφος της ελληνιστικής περιόδου. Θεωρείται ένας από τους βασικούς φορείς μεταφοράς της ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης στη Ρώμη, επηρεάζοντας βαθιά τη ρωμαϊκή διανόηση και προσωπικότητες όπως ο ποιητής Βιργίλιος και πιθανότατα ο Οράτιος. Τα έργα του πραγματεύονταν ζητήματα ηθικής, αισθητικής, μουσικής, ρητορικής, ευτυχίας, πολιτικής και θεολογίας, αποτελώντας ανεκτίμητη πηγή για την κατανόηση της επικούρειας σκέψης.

Η νέα επιτυχία αποτελεί τον πιο πρόσφατο σταθμό του προγράμματος Vesuvius Challenge, το οποίο μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια έχει αλλάξει τα δεδομένα στην αρχαιολογία. Το 2023 η τεχνητή νοημοσύνη αποκρυπτογράφησε την πρώτη λέξη από έναν σφραγισμένο πάπυρο: τη λέξη «πορφύρας».

Το 2025 οι ερευνητές ταυτοποίησαν έναν ακόμη πάπυρο ως το έργο «Περί Κακιών» του Φιλόδημου. Σήμερα, όμως, η επιστημονική κοινότητα δεν πανηγυρίζει απλώς επειδή μπορεί να διαβάσει μεμονωμένες λέξεις ή τίτλους. Για πρώτη φορά έχει τη δυνατότητα να ανασυνθέσει ολοκληρωμένα φιλοσοφικά επιχειρήματα που παρέμεναν σιωπηλά επί σχεδόν δύο χιλιετίες.

Ο Μπρεντ Σιλς πιστεύει ότι το πρόγραμμα βρίσκεται πλέον σε ένα νέο στάδιο. «Δεν πρόκειται πια μόνο για την απεικόνιση ή για την τεχνητή νοημοσύνη», τονίζει. «Αυτό που χρειαζόμαστε τώρα είναι ειδικούς που μπορούν να διαβάσουν, να επιμεληθούν και να κατανοήσουν αυτά που λένε τα κείμενα».